Przemiany zachodzące na rynkach finansowych, w tym w systemach bankowych, polegają w głównej mierze na różnicowaniu struktury podmiotowej systemów finansowych oraz na ciągle rosnącej dostępnej ofercie instrumentów i produktów  finansowych dla klientów indywidualnych. Z drugiej strony, wzrasta ochrona konsumenta usług finansowych. Skłania to do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jak zapewnić bezpieczeństwo finansowe konsumentów, w tym gospodarstw domowych, a przez to – bezpieczeństwo instytucji finansowych i całego systemu finansowego.

Rozwiązaniem stosowanym w krajach rozwiniętych są usługi oferowane przez niezależnych doradców finansowych (ang. IFA). Taki „internista” finansów domowych, jako niezależny i wynagradzany przez klienta profesjonalista, służy mu wiedzą finansową i pomocą w budowie indywidualnego, wieloletniego (20-40 lat) planu finansowego, a także przygotowuje klienta do kontaktu z instytucją finansową lub pośrednikiem finansowym.

W Polsce zawód doradcy finansowego znajduje się w fazie rozwoju. Brak jest pełnej regulacji funkcjonowania tego zawodu na polskim rynku finansowym i powszechnego przestrzegania obowiązujących zasad istniejącego Standardu Zawodowego Doradcy Finansowego (kod. zawodu: 241202), w tym zasad etycznych i kompetencyjnych. Relatywnie jest też jeszcze niewielka liczba sporządzanych w Polsce planów finansowych (ok. 20 tys. rocznie). Planowanie finansów osobistych zapewnia bezpieczeństwo finansowe na poziomie poszczególnych gospodarstw domowych, a także w ujęciu systemowym, w skali całej gospodarki. Korzystanie z usług doradcy finansowego świadczy o odpowiednio wysokim stopniu świadomości finansowej społeczeństwa, w tym świadomości korzyści korzystania z usług doradcy finansowego. Z drugiej strony, świadczy o osiągnięciu przez rynek usług finansowych określonego stopnia dojrzałości w ujęciu przedmiotowym (zróżnicowanie instrumentów finansowych, dostępnych ofert usług finansowych) i podmiotowym (zróżnicowanie instytucji finansowych). W Polsce Doradca Finansowy pojawił się po raz pierwszy w 2005 r., gdy po edukacji w Europejskiej Akademii Planowania Finansowego w Warszawie pierwsze osoby po egzaminie uzyskały certyfikaty doradcy finansowego, zgodne z europejskimi standardami European Federation of Financial Professionals (EFFP Europe) w Bad Homburg. W 2010 r. wpisano w Polsce zawód Doradcy Finansowego na listę zawodów (kod zawodu: 241202), w odróżnieniu od zawodu Pośrednika Finansowego (kod zawodu: 331103) – Dz.U. z 2014, poz. 760), a w pażdzierniku 2013 r. przyjęto Standard Zawodu Doradcy Finansowego – MPiPS.

Stworzenie warunków dalszego rozwoju dla zawodu doradcy finansowego w Polsce, jako istotnego ogniwa bezpieczeństwa finansowego konsumenta, a przez to bezpieczeństwa instytucji finansowych, wymaga uregulowania jego statusu prawnego (wykres nr 1). Najczęściej zawód doradcy finansowego mylony jest z pośrednikiem finansowym, tj. sprzedawcą produktów finansowych, działającym na rzecz konkretnej instytucji w zamian za prowizję. Doradztwo finansowe to zmieniona optyka działania w porównaniu z pośrednikiem finansowym. Doradca finansowy reprezentuje interes klienta, dba o jego bezpieczeństwo finansowe, kieruje go do instytucji finansowych w celu nabycia instrumentów zgodnie z rekomendacjami, wynikającymi z przygotowanego planu finansowego, opartego na analizie potrzeb, sytuacji finansowej klienta i celach finansowych lub życiowych. Koszty społeczne funkcjonowania rynku finansowego, przy obecnym poziomie świadomości finansowej i bez doradców finansowych, są bardzo duże. Obserwujemy je codziennie, jak np. problemy klientów, którzy zaciągnęli kredyty hipoteczne we franku szwajcarskim bez świadomości ryzyka kursowego, często o wartości przekraczającej rzeczywiste potrzeby (LTV ponad 100 proc.), klientów, którzy nabyli długoterminowe produkty oszczędnościowo-ubezpieczeniowe, bez świadomości wysokich opłat za zerwanie planu przed terminem, itp.

W Polsce brakuje zakazu posługiwania się nazwą doradca finansowy, przez osoby fizyczne i podmioty nie spełniające warunków zapisanych w standardzie zawodu, brak obowiązku weryfikacji wiedzy i kompetencji u osób zajmujących się doradztwem finansowym, ma swoje negatywne konsekwencje na rynku finansowym, m.in. poprzez wprowadzanie w błąd Klienta. Brak obowiązku ciągłego doskonalenia zawodowego i przestrzegania norm etyki zawodu, stwarza kolejne bariery rozwojowe dla zawodu doradcy fnansowego w Polsce. Dostępnych rozwiązań w zakresie regulacji zawodu doradcy może być wiele, np. począwszy od rekomendacji KNF, że osoba (gospodarstwo domowe), chcąca nabyć długoterminowy kredyt czy produkt inwestycyjny, powinna przedstawić plan finansowy, co najmniej na okres trwania tego produktu finansowego, do ustalenia przez KNF zasad dostępu do zawodu doradcy fnansowego w postaci wymogów kompetencyjnych i ciągłego kształcenia( zgodnie z KRK), standardów egzaminacyjnych, zawodowych i etycznych, weryfkowanych następnie przez akredytowane przez KNF stowarzyszenia i organizacje samorządu gospodarczego doradców finansowych.wykres 11 potrzebujemy regulacji rynku

Istotne jest też, że instytucje finansowe (dostawcy produktów) skupiają się na wprowadzaniu nowych propozycji dla klienta poprzez zmiany w konstrukcji produktu, a nie poprzez zmiany w standardach obsługi klienta. Powstała więc na rynku usług finansowych dysproporcja między wartością (jakością) usługi pośrednika finansowego a ceną, jaką trzeba za tę usługę zapłacić. Jest to przyczyna konfliktu, wynikająca z wyboru między dobrem klienta a własną sytuacją finansową pośrednika finansowego. Taki konflikt jest eliminowany w przypadku usługi wykonywanej przez niezależnego doradcę finansowego (NDF, IFA-ang. Independent Financial Advisor), gdzie występuje wzajemna relacja, w której klient odgrywa dominującą rolę, w odróżnieniu od sytuacji, gdy kontakt handlowy pośrednika finansowego to konfrontacja, technika sprzedaży i jednostronna prezentacja produktu. Trzeba jednak podkreślić, że za taką korzystną dla klienta usługę należy się doradcy finansowemu zapłata.

Aby zmieniać przyzwyczajenia pośredników finansowych, w kierunku podnoszenia jakości usług finansowych (wprowadzanie planowania finansów osobistych), celowe jest wyraźne rozdzielenie etapu diagnozy sytuacji finansowej klienta od etapu złożenia oferty produktowej, na podstawie planu finansowego budżetu gospodarstwa domowego. Docelowym rozwiązaniem, podobnie jak w krajach, które wcześniej wprowadziły doradztwo finansowe, będzie powstanie w pełni niezależnego doradcy finansowego, niezwiązanego z instytucją finansową (dostawcą produktu), utrzymującego się przede wszystkim z sprzedaży usługi planowania finansowego, zgodnej ze standardem ISO 22 222, wynagradzanego przez Klienta.

W tym kierunku idą już istniejące i obecne rozwiązania wprowadzane na poziomie Unii Europejskiej, wprowadzane na rynek Polski w formie dyrektyw, rekomendacji oraz zaleceń ESMA (Europejski Nadzór Finansowy), dotyczące m.in. jawności prowizji, badania adekwatności produktu, poziomu skłonności do ryzyka, badania potrzeb klienta, oceny jego sytuacji finansowej oraz stopnia realizacji jego celów finansowych i osobistych (np. Rekomendacja dla zakładów ubezpieczeń dot. badania adekwatności produktu, zarządzania produktem, MIFID, MIFID II ). Te uregulowania są w pełni zbieżne ze Standardem Zawodu Doradcy Finansowego i zmierzają do większego bezpieczeństwa finansowego konsumentów oraz do wynagradzania niezależnych Doradców Finansowych przez Klientów ( sytuację wynagradzania Doradców Finansowych na polskim rynku obrazuje Wykres nr 2, w krajach rozwiniętych wynagrodzenie za plan finansowy dla gospodarstwa domowego kształtuje się w wysokości 1000 – 2000 euro). Obecnie Klienci w Polsce wierzą,że za sprzedaż produktów finansowych nic nie płacą.

Status Pośrednika Finansowego niewiele się jeszcze tutaj zmienia. W dalszym ciągu funkcjonuje on jako specjalista, sprzedawca jednego lub wielu produktów finansowych i jest wynagradzany przez instytucję finansową (dostawcę produktu). Po wprowadzeniu ww. dyrektyw będą go obowiązywać coraz większe wymogi wiedzy, umiejętności oraz etyki, przy wzrastającym poziomie jakości usług finansowych. Spełnieniem tych wymogów byłoby posiadanie kompetencji Doradcy Finansowego (przynajmniej na I poziomie – w systemie EFFP jest to Certyfikat EFG) i funkcjonowanie jako zależny Doradca Finansowy (praktycznie Pośrednik Finansowy), wykorzystujący swoje umiejętności budowania planu finansów osobistych do sprzedaży produktów finansowych, zgodnie z potrzebami Klienta (patrz: Rekomendacje dla zakładów ubezpieczeń dotyczące badania adekwatności produktu). W tym kierunku np. zmierzają rozwiązania na rynku brytyjskim.

Obecny okres przejściowy w rozwoju doradztwa finansowego w Polsce, gdzie doradca nie jest w pełni niezależny, należy wykorzystać do promocji usługi planowania finansów osobistych i samego zawodu doradcy finansowego, jako brakującego ogniwa między silną pozycją instytucji finansowych a bezradną sytuacją. Zawód doradcy finansowego opiera swoją działalność na zasadach określonych w Standardzie Zawodu Doradcy Finansowego (kod zawodu: 241202), zatwierdzonym w 2013 r. Standard ten przejrzyście formułuje dane identyfikacyjne zawodu, opis zawodu, opis kompetencji zawodowych i profil kompetencji kluczowych.

SYTUACJA DORADZTWA FINANSOWEGO W UNII EUROPEJSKIEJ

DORADCY FINANSOWI W WIELKIEJ BRYTANII

W ostatnim czasie w Wielkiej Brytanii, najstarszym rynku doradztwa finansowego (przeniesiony z ojczyzny zawodu – Stanów Zjednoczonych i rozwijający się od 1986 r.), znacząco zaostrzono przepisy prawne dotyczące doradców finansowych. W ramach reformy zakazano doradcom finansowym pobierania wynagrodzenia od instytucji finansowej przy sprzedaży produktów inwestycyjnych, ponadto wprowadzono m.in. wymóg posiadania odpowiednich kwalifikacji do wykonywania zawodu (od 2012 r. na poziomie QCF 3, a od 2013 r. na poziomie QCF 4), ciągłego kształcenia CDP (Continuing Professional Development) oraz wprowadzono transparentność relacji doradca-klient, poprzez jasne określenie, czy podmiot świadczący usługi finansowe jest pośrednikiem (restricted) czy doradcą (independent).

SYTUACJA W NIEMCZECH

Po Wielkiej Brytanii, kolejne dwa najbardziej rozwinięte pod względem doradztwa finansowego rynki to Niemcy i Holandia. Jak wynika ze statystyk Europejskiej Federacji Pośredników i Doradców Finansowych FECIF, w Niemczech jest najwięcej pośredników i doradców fnansowych – ok. 300 tys. osób, a nadzór nad rynkiem sprawuje The Association of German Chambers of Commerce and Industry. Od 1 sierpnia 2014 r. weszła w życie Ustawa o honoraryjnym doradztwie przy inwestycjach kapitałowych, która wprowadziła nową kategorię doradców finansowych opłacanych wyłącznie przez klientów (Honorar-Finanzanlagenberater).

RYNEK W HOLANDII

W przypadku Holandii, w 2000 r. powstaje European Financial Planning Association (EFPA Europe) odpowiedzialna za kształcenie i certyfkację doradców finansowych, głównie bankowych. Nadzór nad rynkiem sprawuje The Netherlands Authority for the Financial Markets (AFM). W 2013 r. wprowadzono zakaz pobierania prowizji od instytucji finansowych (inwestycje, produkty ochronne, kredyty hipoteczne). Istotnym jest, że wzrosła liczba elektronicznych platform doradztwa finansowego. Odzwierciedla to pewien trend regulacyjny, związany z zakazem pobierania prowizji od instytucji finansowych, zidentyfikowany również w Wielkiej Brytanii i Niemczech i rodzącą się świadomość, że w pełni niezależne doradztwo finansowe może być wtedy, gdy jest opłacane przez klienta, a nie instytucję finansową w formie prowizji za sprzedaż.

A POLSKA?

Obserwowane w Polsce ruchy oddolne środowiska niezależnych doradców finansowych, przejawiające się w samoregulacji, dobrowolnej certyfikacji według standardów EFFP lub EFPA i zrzeszaniu się doradców finansowych na rzecz reprezentowania interesów swojego środowiska, należy uznać za niewystarczające. Bez wsparcia instytucjonalno-prawnego tych procesów, na wzór rynków bardziej rozwiniętych (Wielka Brytania, Niemcy, Holandia) nie będzie możliwy dalszy rozwój rynku doradztwa finansowego w Polsce. Do podstawowych barier rozwoju rynku doradztwa finansowego w Polsce można zaliczyć relatywnie niski odsetek osób planujących swoje finanse osobiste, niską świadomość ekonomiczno-finansową społeczeństwa, niskie zaufanie do zawodu doradcy finansowego, wynikające z jednej strony, z braku nadzoru ze strony organu państwowego, a z drugiej – z negatywnych doświadczeń osób korzystających z usług pseudodoradców. Ponadto, za istotną barierę w rozwoju rynku doradztwa finansowego należy uznać również niechęć do płacenia przez klientów za usługi doradcze i oczekiwanie, że będą one dla klienta za darmo, a doradca rozliczy się z instytucją finansową w formie prowizji. W takim przypadku istnieje oczywisty konflikt interesów między doradcą a klientem.

Źródło:
Gazeta Finansowa 28.11 – 04.12.2014 r. str. 24
Gazeta Finansowa 22-28 maja 2015 r. str. 54-55

 

 

Franciszek Zięba

Prezes Europejskiej Federacji Doradców Finansowych

Absolwent Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu. Wieloletni pracownik naukowo-badawczy i dydaktyczny. W latach 1990-1993 członek zarządu EXBUD S.A., w latach 1993-1994 wiceprezes zarządu Banku Świętokrzyskiego, w latach 1994-1998 prezes zarządu Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Tuk” S.A., a w latach 1999-2005 prezes zarządu PTE Kredyt Banku. Od 2004 r.prezes zarządu EAFP Polska. W latach 1991-1994 prezes zarządu OW/PTE w Kielcach. Od 1994 r. do 1998 r. wiceprezes Stowarzyszenia Ubezpieczeniowców Polskich. W latach 1996-1998 wiceprezes zarządu PIU, był również członkiem zarządu i Rady UFG oraz Komisji Ubezpieczeń Europejskiego Stowarzyszenia Ubezpieczeniowców (CEA). W latach 2008-2012 pełnił funkcję Członka Rady Nadzorczej TFI INWESTORS. Obecnie Prezes Zarządu Europejskiej Federacji Doradców Finansowych Polska.

Franciszek Zięba
Prezes Europejskiej Federacji Doradców Finansowych
Absolwent Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu. Wieloletni pracownik naukowo-badawczy i dydaktyczny. W latach 1990-1993 członek zarządu EXBUD S.A., w latach 1993-1994 wiceprezes zarządu Banku Świętokrzyskiego, w latach 1994-1998 prezes zarządu Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Tuk” S.A., a w latach 1999-2005 prezes zarządu PTE Kredyt Banku. Od 2004 r.prezes zarządu EAFP Polska. W latach 1991-1994 prezes zarządu OW/PTE w Kielcach. Od 1994 r. do 1998 r. wiceprezes Stowarzyszenia Ubezpieczeniowców Polskich. W latach 1996-1998 wiceprezes zarządu PIU, był również członkiem zarządu i Rady UFG oraz Komisji Ubezpieczeń Europejskiego Stowarzyszenia Ubezpieczeniowców (CEA). W latach 2008-2012 pełnił funkcję Członka Rady Nadzorczej TFI INWESTORS. Obecnie Prezes Zarządu Europejskiej Federacji Doradców Finansowych Polska.

Newsletter